![\"\"](\"http:\/\/www.delbarrio.eu\/blogo\/farmelo.jpg\" "\\"The")
<\/a>\u201cLa plej stranga homo\u201d, tiu estas la titolo de la biografio eldonita anta\u016dnelonge pri la fizikisto P.A.M. Dirac<\/a>. La aperon de la biografio mi jam komentis tiam, kaj \u011din pritraktis anka\u016d Luis Guillermo Restrepo<\/a>. Sed nur nun mi havis la eblecon \u011din legi. Anka\u016d pri Dirac mi jam parolis en aliaj momentoj<\/a>, \u0109ar li estas eble unu el la plej klaraj ekzemploj de tiu fenomeno, ke e\u0109 mezkleraj homoj ne okupi\u011dantaj pri scienco a\u016d te\u0125niko ne konas homojn kiuj, se ili estus sin dedi\u0109intaj al arto a\u016d literaturo, aperus en \u0109iuj tekstoj pri kultura historio. Lian ekzemplon mi traktis en alia blogo, kiam mi komparis la ree\u0125on kiun havis lia morto, kun la pritrakto de la morto de la kinre\u011disoro Fran\u00e7ois Truffaut en la hispania \u0135urnalo \u201cEl Pa\u00eds\u201d: tri pa\u011dojn por tiu \u0109i lasta en la tago post lia morto, kaj kelkajn pliajn en sekvaj tagoj, dum la morto de Dirac estis menciita en mallonga kaj sensuka nekrologo<\/a> kelkajn tagojn post lia morto. Kaj tamen, pardonu min kinamantoj, Dirac estas nekompareble pli grava ol Truffaut, kaj estos memorata kiam neniu scios kio estis la Nouvelle Vague<\/em> (\u201cnova ondo\u201d).<\/p>\nPor iom krude resumi, Dirac estas la homo kiu malkovris la antimaterion<\/em>, kaj li faris tion nur surbaze de intuicio post la disvolvo de matematikaj ekvacioj ellaboritaj dum la studo de la tiam disvolvi\u011danta kvantuma me\u0125aniko, anta\u016d ol ili estis trovitaj en la naturo. Liaj kontribuoj en tiu kampo estis multnombraj, kaj ofte frapaj por liaj kolegoj, des pli ke li estis dudekkelkjara kiam ili komencis aperi. Li ankora\u016d estas unu el la homoj kiuj plej junaj ricevis al Nobelpremion.<\/p>\n Lia presti\u011do estis jam tiam grandega inter siaj kolegoj, kaj ankora\u016d nun fizikistoj konsideras lin, kun Einstein kaj Feynman, unu el la plej geniaj sciencistoj de la pasinta jarcento. Por esti justa, ke li apena\u016d estas konata ekster tiu specialista rondo, tio ne estas nur kulpo de la \u011denerala malatento al scienca historio. Granda parto \u015duldi\u011das anka\u016d al lia personeco. Fakte, la du aliaj \u0135us cititaj fizikistoj estis preska\u016d steluloj<\/em>. Dirac tamen abomenis publikecon, kaj faris neniom por diskonigi siajn malkovrojn ekster la fakaj rondoj, kaj por montri\u011di anta\u016d la amasojn.<\/p>\n \u011custe tiu karaktero de Dirac donas la titolon de la anlalingva biografio: \u201cLa plej stranga homo\u201d<\/em><\/a>. Mi ne tute konsentas kun la kvalifiko, \u0109ar la konkurso estas sendube tre disputata, kaj krome ni suferas la riskon fortikigi la popolan miton ke sciencistoj emas esti malsocietemuloj enfermitaj en sia mondo, sed veras ke Dirac estis tre speciala<\/strong> homo. En la libro oni montras plurajn kazojn de sciencistoj same geniaj, kiaj Bohr a\u016d Heisenberg, a\u016d Einstein mem, kun tre normalaj<\/em> kaj foje fascinaj vivoj, sed en la kazo de Dirac la mito estas pravigebla. Li estis malvortema \u011dis preska\u016d malespero, malvarma en siaj unuaj personaj kontaktoj, precizega \u0109e la respondo. Inter liaj kolegoj cirkulis amaso da anekdotoj, kiujn oni foje suspektas plibeligitaj dum la senfina rakontado. Nur unu ekzemplo, kiun mi speciale \u015datas:<\/p>\n Post prelego en usona universitato, malfermi\u011dis demandrondo. Unu \u0109eestanto stari\u011dis kaj diris: \u201cMi ne komprenas la ekvacion tie supre maldekstre\u201d. \u0108iuj rigardis al Dirac, kiu restis silenta. Post longa embarasa silento, la moderanto demandis al Dirac \u0109u li deziris respondi. Tiu \u0109i komentis: \u201cNe temis pri demando, sed pri aserto\u201d<\/p><\/blockquote>\n Multaj proksimaj amikoj e\u0109 ne konis kion signifis la sigloj en sia nomo, P.A.M., kaj nur nun oni kutimas nomi lin Paul Dirac. Fakte, li rifuzis la titolon de Siro por ne esti nomata la\u016d sia persona nomo.<\/p>\n La konkludo kiun eltiras la a\u016dtoro de la biografio, Graham Farmelo, estas ke Dirac estis a\u016dtisto<\/strong>, kaj mi emas konsenti kun li. Mi ne fakas pri tiu \u0109i temo, kaj e\u0109 ne havas rektan sperton kun homoj kun tiuj trajtoj, sed \u011di fascinas min, kaj mi iom legis pri la afero, kaj la karakteriza\u0135oj de Dirac tute kongruas kun la priskribado pri la homoj suferantaj tiun malsanon<\/em>. Anta\u016d kelkaj monatoj mi menciis en mia alia blogo \u0109e Ipernity<\/a> la libron \u201cLa kurioza kazo de la hundo meznokte\u201d, kaj diversaj scenoj ne malaperis el mia kapo kiam mi legis parton de la biografio.<\/p>\n Pasintece oni konsideris ke la a\u016dtismon ka\u016dzis a\u016d influis malvarmaj kaj maldorlotemaj patroj (\u0109efe patrinoj). Nun oni pensas tute male, ke la patroj reagas malsame kiam ili trovi\u011das fronte al filo kiu, certe pro kialoj genetikaj a\u016d kongenitaj, ne respondas el emocia vidpunkto la\u016d la atendita maniero. Kaj tie ni alvenas al la plej intriga parto de la biografio de Dirac: en la malmultaj okazoj en kiuj li parolis pri si mem, li \u0109iam kulpigis sian pa\u0109jon pri sia malfeli\u0109a infaneco, kaj pri la konsekvencoj suferitaj pro la maniero kiel li traktis siajn filojn. Sed el la libro aperas bildo pri la pa\u0109jo, Charles Dirac, kiel persono certe anka\u016d iom stranga, eble anka\u016d mem a\u016dtisto, sed ne pli malbona ol tiom da aliaj patroj kiuj penas por kaj pro tiel malfacile traktebla filo.<\/p>\n La patri\u0109o fari\u011das kvaza\u016d la dua \u0109efrolulo de la biografio, kaj la konduka fadeno la\u016dlonge de la jaroj. Li naski\u011dis en Svisio, kaj transloki\u011dis juna\u011de en Britio. Unu el la torturoj ofte priskribitaj de la filo estas ke li, kaj anka\u016d la pli a\u011da fra\u0109jo Felix, estis devigitaj paroli al la pa\u0109jo nur en la franca, kaj do li preferis silenti ol erari (\u0109u ne povas esti male, ke li silentemis, kaj ke tio furiozigis la patron, kiu insistis ke li lernu duan lingvon?)<\/p>\n Kaj tie \u0109i ni alvenas al la rilato al nia lingvo: Charles Dirac, la patro, estis aktiva esperantisto, kaj tion oni mencias plurfoje en la libro. Unuafoje, konekse kun letero sendita kiam li partoprenis la Universalan Kongreson de Kembri\u011do<\/a>, unu el la malmultaj momentoj kiam li foras el la familio, kaj en kies teksto li montri\u011das pli elkora ol tio kion la filo memoris. Li estis dum sia tuta vivo unu el la motoroj de la loka esperantista klubo en Bristolo, kaj tio aperas dise en la verko, e\u0109 en la mencio pri la \u0109eesto de samideanoj dum lia enterigo. Duone grave, duone anekdote, oni rakontas pri alia ka\u016dzo de la familiaj problemoj: preska\u016d evidentas ke dum multaj jaroj li havis ka\u015dan aman rilaton kun membro de la esperantista grupo, kaj ke la edzino tion suspektis a\u016d malkovris, jam kiam la filo jam estis malproksime.<\/p>\n Eble iuj legantoj de la biografio povas kvaza\u016d konfirmi la anta\u016dju\u011don pri la strangeco ne nur de la sciencistoj, sed anka\u016d de la esperantistoj. Kiel mi jam menciis anka\u016d pri la sciencistoj, tio estus eraro, kaj, kiel vi eble jam legis<\/a>, anka\u016d pri la esperantistoj mi pensas ke ili ne speciale malnormalas. Dirac patro anka\u016d estis iom stranga, ne malpli pro sia laboregemo kaj avareco, sed kiu ne estas tia? Pli probable li ne sukcesis interrilati kun la edzinjo, kies bildo ne aperas tute favora en la verko, nek kun siaj fili\u0109joj (sed ja kun la filinjo). Eble (sed tion mi jam konjektas, \u0109ar tiuj detaloj ne aperas en la libro) li trovis tiun agrablan lokon en la klubo, kie li faris siajn amikojn. Estus bone se iu britia esperantisto povus esplori pri la tiutempa bristola grupo, kaj tie elser\u0109i detalojn pri tiama vivo. Tio bele kompletigus la bildon montritan en la verko.<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/www.delbarrio.eu\/blogo\/Dirac.jpg\" "\\"Paul")
<\/a>Mi uzis la vorton malsano<\/em> maleme kaj kursive, \u0109ar mi rezistas la tenton konsideri tiujn personajn kondi\u0109ojn kiel tian. Fakte, \u011di pleje \u015dajnas al mi speco de personeco, kiun kelkaj esploristoj preferas rigardi kiel ekstremon en la kontinuo kiu iras el la absoluta racieco al la nekontrolata emociemo, kaj kiun kelkaj priskribas iel neprecize kaj dan\u011dere kiel ekstreme maskleca cerbo<\/em><\/a>. Mi komprenas ke por la personoj havantaj \u0109e si a\u016dtistan infanon la emocieca sufero devas esti tre granda, sed la ekzemplo de Dirac montras ke oni povas \u011dui tre normalan vivon, krom en ekstremaj kazoj.<\/p>\n