Arĥivoj / Archivos 'en Esperanto'

Nova vivetapo

12 Marzo 2016 19:37

Hodiaŭ mi komencis novan etapon en mia vivo, kaj mi volas tion komenti al miaj esperantaj amikoj, ĉar probable ĝi havos konsekvencojn ankaŭ en tiu alia faceto de mia agado: hieraŭ estis la lasta tago de mia ĝisnuna, kaj probable eĉ de mia entuta profesia vivo. Mi ĉesas labori kaj kvazaŭ emeritiĝas.

Nu, tiu “kvazaŭ” signifas ke ne temas pri vera emeritiĝo, mi ja ne estas tiom aĝa. Mia entrepreno proponis programon de suspendo de aktiveco, per kiu mi plu restos ligita al ĝi, sed ne devos aliri la laborejon. Evidente, tio kaŭzas ekonomiajn sekvojn, ĉar mia enspezo suferos relative altan eltranĉon, sed post iom zorga pesado, ankaŭ pro la imageblaj malcertecoj de la nova situacio, mi konkludis ke la paŝo meritas la penon, kaj decidis akcepti la proponon.

La lastaj semajnoj estis sufiĉe nervozigaj, kiel vi povas imagi. Hieraŭ vespere mi adiaŭis plej multajn kolegojn, kun kiuj mi tiom kunspertis. Ankoraŭ la venontan lundon mi iros en la oficejon, por fina adiaŭo, kaj por festi, kune kun aliaj kolegoj sekvontaj la saman vojon, sed ĝuste post tio mi komencos restantajn feriojn kaj ĉe la fino de la monato mi oficiale havos liberecon elekti mian estonton.

Mi konscias ke iel mi povas min konsideri privilegia, ĉar mi havis la ŝancon elekti, sed samtempe la nova etapo malfermas ĉiajn malcertecojn, personajn kaj aliflankajn.

Kion konkrete tio signifos pri mia esperanta agado? Nu, mi ankoraŭ ne scias. Dum la lastaj monatoj mi spertadis plurajn ŝanĝojn en mia vivo, ofte neatenditajn, kaj aliaj duone sin anoncas por venontaj monatoj, ke mi preferas ne tro antaŭvidi nek plani, sed rezervi ioman tempon ĝis kiam mi povos preni decidojn. Mi certe havos plian liberan tempon, kaj do povos dediĉi parton al pluraj facetoj de mia esperanta vivo kiujn mi ne povis ĝis nun tiom zorge plenumi, kiom mi estus ŝatinta. Sed hodiaŭ ne demandu al mi kiujn.

Escepte de tiu ĉi blogo, kiun mi tro longe neglektis dum la lastaj monatoj. Ĝi ja devus sperti renaskiĝon, kaj servu tiu ĉi teksto por inaŭguri tiun ĉi novan etapon. Hej, mi revenas kun forto.

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Komentoj / Comentarios / Comments (2) | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share



Ventoj el Pollando

8 Junio 2014 23:56

De kiam ni (en HEF) komencis programi muzikon en la hispanaj kongresoj, kaj ĝi fariĝis unu el  la plej ŝatataj eroj, kaj de kiam oni komencis registri la koncertojn kaj enretigi ilin, konstanta mia penso estis: “Tio ĉi devus aperi en Varsovia Vento“. Jes, tiu podkasto kiu fakte fariĝis la trafenda vojo se oni volas koni tion, kio novas ĉe la esperanta muziko, fakte la plej dinamike evoluanta parto de nia kulturo.

Finfine la revo efektiviĝis: vi nun povas ĝui pecojn de nia lasta kongreso en la varsoviaj ondoj. Ne nur muzikerojn, kiuj cetere jam antaŭe troveblis en la videa kanalo de HEF, sed ankaŭ intervjuojn kaj aliajn sonscenojn. Nepre vizitu la adreson de la 101-a podkasta elsendo, kaj vi trovos en tiu ĉi momento la unuajn du partojn (tuj nun venos la tria). La bonŝanco ŝuldiĝas al la ĉeesto de niaj mirindaj Marketa kaj Vinga, kiuj agis kiel ambasadoroj de la skipo, surbendigante la materialon kaj prezentante la rolintojn, kaj al la posta lerta prilaboro de Irek kaj la ceteraj kunlaborantoj.

Ankaŭ mia voĉo aperas tie dise, kaj en aparta intervjuo, iom ĉe la komenco de la unua parto. Mi ne povas taksi, ĉar evidente por mi ĉiam strangas aŭskulti min mem (mi supozas ke tio sama okazas al preskaŭ ĉiuj), sed vi tre probable trovos ke mi aperas prezidantece en la komenco, sed mi iom post iom malstreĉiĝas kaj finiĝas per laŭta kunrido. Ja bona etoso.

Iamaniere tio povas montriĝi bona indikilo de la tuta kongreso, ja la bona etoso fariĝis ĝenerala trajto de la tuta renkonto, same kiel la ŝancelo inter la moŝta prezidanteco kaj la senĝena ĝuo karakterizis mian propran sperton. Fakte, mi nun tre bedaŭras ke mi ne blogis antaŭe pri ĝi. Tro multaj aliaj taskoj igis min forlasi tiun ĉi blogon, malgraŭ mia volonto ke almenaŭ unu foje monate io devus aperi tie ĉi. Mi esperas ke nun mi tion povos plenumi.Kongresanoj apud statuo de Blas Infante

Tio estas des pli malĝojinda ke mi estus povinta atentigi vin en aprilo pri niaj planoj, kaj la grandaj perspektivoj de la renkonto. Finfine ĉio konspiris por ĝin sukcesigi. Unue, tre bona nombro da partoprenantoj (mi duonŝercis dum la fermo de la antaŭlasta kongreso en Zaragozo, kiu unuafoje post pluraj jaroj atingis 100 ĉeestantojn, ke mi ne permesos malpli ol tiu nombro estonte, kaj jen, al tiu ĉi aliĝis pli ol 150!), multaj junuloj (kaj kiaj junuloj: agemaj, inteligentaj, ege simpatiaj kaj ĝojemaj!), alveno de sufiĉe da neatenditaj eksterhispaniaj amikoj (kun pluraj bonaj surprizoj, kaj inter kiuj ĉefan aludon meritas la nordafrikaj invititoj). Ankaŭ belega urbo, Arundo (hispane Ronda), kiun mi nepre rekomendas por via estonta vizito, kaj kiu nin rimarkinde bone akceptis kaj apogis, kaj perfekta printempa vetero.

Pri la serioza parto de la programo mi ne insistas tie ĉi: vi povas prie legi en la lastatempe lanĉita Bitbulteno de HEF, en kiu ni resumis ĝin (kaj al kiu cetere mi invitas vin aboni, se vi interesiĝas iom pri la movado tie ĉi, plenigante la malgrandan formularon ĉe la dekstra parto de tiu paĝo). Sed ĉiukaze eĉ se vi ne povis veni ĉe nin, vi preskaŭ povas iel gustumi ĝian enhavon, pere de niaj registradoj, kiujn Migeluko Gutiérrez Adúriz tiel zorge prilaboradas. Komencu per tiu ĉi, kaj poste vizitu nian tutan kanalon kaj kelkajn apudajn.

El Pollando venis ankaŭ aliaj ventoj: ne nur la senditoj de Varsovia Vento, sed surprize grandparte de la eksterhispaniaj vizitantoj al la kongreso havis ian rilaton kun tiu lando, ĉu devene ĉu loĝe. Sed alian pollandan venton, kiu tuŝis min antaŭ nemulte, mi menciu. festo en pola ambasado, kun vento supreNome, pri vento (ŝajne de libereco) temis ia artaĵo kiu prezidis solenan akcepton ĉe la pola ambasado, okaze de festo kunmemore de la unuaj balotoj kiuj ekigis la politikan transiron en tiu lando. Rimarkinde, Hispana Esperanto-Federacio estis invitita partopreni la feston, kaj jen mi iris. La artaĵon super la HEFa prezidanto vi povas vidi en la apuda bildo, kiun hazarde publikigis la tŭitera konto de la ambasado. Ke mi ne bone komprenas la signifon de moderna arto, kaj ke private mi tenas politikajn rezervojn pri la prezento de tiu transiro ne malhelpis la viziton. Al mi ja multe plaĉas pollandaj ventoj!

Aŭskultu esperantan radion. Mi jam blogis pri tio antaŭ iom da tempo, kaj miaj rekomendoj restas validaj, eĉ se konfirmiĝas la malstabileco de la ŝutradioj, ĉefe se lanĉitaj de unuopuloj. Sed aliflanke la lanĉo de Muzaiko, kaj la pluvivo de la plej profesiecaj, sendas bonajn espersignojn. Radio, ĉu tradicia ĉu reta, estas, kun la muziko kaj la fizikaj renkontiĝoj, la plej bona recepto por flegi la parolan Esperanton, kaj la pruvo ke nia lingvo vivas ekster papero kaj ekranoj.

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Komentoj / Comentarios / Comments (1) | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share



Karnavalo en Esperanto, aŭ Esperanto en Karnavalo

5 Febrero 2014 22:17

Grandega surprizo: Esperanto tute neatendite aperas en karnavala festo en Hispanio!

Mi unue klarigu por eksterhispaniaj amikoj ke ankaŭ en tiu ĉi lando Karnavalo estas tradicia festo, sed ja iom dise kaj eĉ ĥaose: la karnavala celebrado havas longan tradicion, respegulitan eĉ en klasika literaturo, sed dum la epoko de la nacikatolikisma diktaturo de generalo Franco ĝi estis ĝenerale malpermesita. Oni jen trovis la oponon de la Eklezio, kiu taksis ĝin pagana aŭ diboĉa, jen oni provis eviti la kaŝadon per maskoj aŭ la senĝenan ĝuadon. Do, la tradicio rompiĝis en plejmulto de la lokoj, kvankam jen kaj jen, kiam la malpermeso ne estis tro forta aŭ oni iel maskis ĝin, estis konservita ia memoro pri ĝi. Post la morto de la diktatoro, la festo renaskiĝis aŭ oni reinventis ĝin, kelkloke kun granda forto.

En plejmultaj urboj karnavalo restas festo precipe de infanoj aŭ de junuloj. Sed plurloke ĝi montriĝas pli ampleksa kaj popola, kun specifaj trajtoj. Mi ekzemple konas specialajn festojn en la nordo: en Galegio, aŭ en asturia Avileso. Sed sendube la du plej famaj celebradoj estas tiuj de Kanarioj (ĉefe Sanktakruco de Tenerifo) kaj de Kadizo.

La festo de Tenerifo tre similas tiujn de Brazilo, kun grandaj amasoj da turistoj, muziko, maskoj, zekinoj (brilaĵetoj), travestuloj, ktp. Mi ne konas ĝin persone kaj ne povas multe opinii.

Tiu de Kadizo estas alispeca. La trajto kiu plej karakterizas ĝin estas la konkurso de ĥoroj kaj bandoj (hispane “comparsas”“chirigotas”), kiuj maskovestitaj kantas ĉefe satirajn kantojn en granda teatro de la urbocentro. La kvalito de la kantado estas tre alta (almenaŭ por la kutimo de kastilianoj, kiel mi, malpli alkutimiĝintaj al tiu flamenkeca stilo), kaj la inĝenio estas alta kaj tre ofte provoka. Mi foje aŭskultis tiujn ĥorojn kaj ili estas amuzegaj kaj impresigaj.

Tiaj spektakloj etendiĝis al aliaj urboj en Andaluzio, kaj nun estas tre popularaj. Fakte, la celebrado ofte komenciĝas jam kelkajn semajnojn antaŭ la Karnavalo mem, kaj en pluraj lokoj oni organizas la konkurson en serioj, kun granda finalo en la karnavala semajno.

Ekzemple, en la provinco ĉirkaŭ la urbo Sevilo komenciĝis antaŭ kelkaj tagoj la unua el tiuj konkursoj, en urbeto La Rinconada. Kaj la unua “komparso” nomiĝis … Esperanto! kaj sin vestis … kiel esperantistoj, kaj eĉ parte kantis … en nia lingvo! Spektu ĝin en sekva video post minuto 3,30 (se ĝi ne funkcias en via navigilo, iru al tiu ĉi ligilo)

Plejmulto de la kanto estas ja en la hispana (kun kelkaj frazoj en la angla kaj en la itala), sed estas sufiĉe da Esperanto por ke nehispanparolantoj iom komprenu. Notu ne nur la verdajn stelojn kaj la flagojn, sed ankaŭ la vortojn en la ĉapeloj. La prononcado ne estas tute bona, ĉar evidentiĝas ke ili mem ne estas esperantistoj, kaj tion diras kelkfoje en la teksto. Sed la rezulto estas tamen sufiĉe impresiga.

Ni en la hispania movado tute ne scias kiel tio okazis, kiu informis al ili pri la lingvo, kiu decidis Esperanton uzi kiel motivon. Ni ne konsciis pri esperantistoj en la origina urbo Mairena del Alcor, apud Sevilo. El la tekstoj deduktiĝas ke ili volas emfazi ian simpation al la forigo de limoj. Probable ili serĉis la ideojn kaj la vortojn en la reto, sen kontakto kun ni. Ni certe informiĝos kaj mi plu informos vin. Ĉefe se ili sukcesas antaŭeniri en la konkurso aŭ partoprenas aliajn.

Sed mi volis jam informi vin, por ke vi ĝuu kun ni. Eble se ili iel konscias pri la eĥo en la tuta mondo, ili eĉ pli kuraĝiĝos.

Post la bona marŝo de la venonta hispana kongreso en Arundo (ne tro malproksima de la loko de la karnavalo, cetere), kiu montros al ni la esperantan flamenkon, nur mankis tiu ĉi alispeca Esperanto. Kiajn ĝojojn donas al ni tiuj ĉi andaluzuloj, lastatempe.

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Komentoj / Comentarios / Comments (3) | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share



El enua kunsido al Beletra Almanako

26 Enero 2014 14:24

Mi esperas ke vi ĉiuj jam ricevis la lastan numeron de la literaturgazeto Beletra Almanako. Kaj ke vi rimarkis ke inter la ĉefpaĝaj aŭtoroj aperas… mi. Kurioze, se vi sekvas tiun ĉi blogon, eble vi rimarkis ke mi plurfoje komentis ke mi ne estas literaturema. Kiel do povis tio okazi?

Nu, por esti pli preciza, unu mia verko jam aperis antaŭe en tiu revuo. Konkrete, oni tie publikigis mian eseon “La normala lingvo”, kiu gajnis premion de Belartaj Konkursoj, kaj eble alion. Sed poezio estas alia afero. Ĉar poeziaĵo, nome traduko de anonima popolromanco, estis mia ĉifoja kontribuo. Temas do pri iom hazarda apero, kiu naskiĝis en enua labora kunsido kaj kiu donas al mi la okazon denove atentigi pri interesa prelego en hispana Esperanto-kongreso.

La verko estas “La prizonulo”, poemo delonge trovebla en tiu ĉi retejo. Ĝi estas unu el la plej konataj verkoj de la popola literaturo hispana. Romanco anonima, ege bela, kiun multaj homoj konas parkere de junaĝo en Hispanio. Romanco estis tradicie la plej ofta formo de la hispanlingva literaturo, kiu plej konformas al la trajtoj de la lingvo: oksilaba kaj rimanta per vokaloj (asonance), kaj kiun plu uzas modernaj aŭtoroj.

Antaŭ pluraj jaroj, dum iu tre enua kunsido en la laborejo, kiam ne ekzistis lerttelefonoj nek porteblaj komputiloj ebligantaj diskrete sin malligi (kiel tiom ofte okazas nun… eĉ tro ofte, mi dirus), nur tiu poemo alvenis al miaj neŭronoj kaj donacis ioman ĝojon, kaj mi komencis traduki ĝin. Mi suspektis ke jam ekzistis antaŭa versio, sed, nu, cerbo bezonas ioman aktivadon kiam vi ne povas eliri el loko kie vi ne devus troviĝi sed al kiu oni vin kuntrenis.

Eskapinte, trankvile hejme, mi poluris la laboron. Iom poste mi serĉis ĉu efektive ekzistis antaŭa traduko en la “Sentempa simfonio”, la antologio de hispana literaturo tradukita de Fernando de Diego, kaj jen certe tie ĝi estis publikigita. Ambaŭ versioj estas sufiĉe malsamaj, kaj, kvankam mi volonte agnoskas la superan kapablecon de De Diego, mi restis sufiĉe kontenta pri mia laboro, kaj decidis ne forĵeti ĝin. Eĉ pli, kiam mi konstruis tiun ĉi retejon, kaj mi komencis publikigi diversan materialon, la ununuran beletran tekston de mi verkitan kiun mi utiligis, estis ĝuste tiu romanco.

Nun vi povas kompari ambaŭ tekstojn, ĉar apud mia traduko, mi ankaŭ enretigis la version de De Diego, tiun originalan plus kroman re-verkadon de Jorge Camacho, pri kiu mi poste komentos.

La ĉefa evidenta malsameco estas ke mi ŝanĝis la rimvokalon. Tio estas iom riska decido, ĉar la oreloj de hispanlingvanoj jam alkutimiĝis al la rimado per akcentita -o-, kiu gvidas la tutan poemon. De Diego konservis ĝin, sed mi elektis la akcentitan -a-, ĉar tiu pli konvenas al kelkaj vortoj en ties traduko en Esperanto: varm’ (hispane calor), najtingal’ (ruiseñor), am’ (amor). Pri tiu ĉi lasta ja ekzistas la ebleco traduki per Amor’, kiel faras De Diego, ĉar en la hispana oni ne faras tiun distingon, sed mi sentis ke popola verkinto ne utiligus tiun lastan vorton (sed pri tia popoleco, poste), kaj ke aspektos iom nedece en tiaj publikaj kantadoj diskonigi ke enamiĝintoj amoras en la kamparo!

Alia solvo de De Diego kiun mi taksas rekte erara estas nur detala, sed atentinda: oni diras ke “los trigos encañan”; la vorto “encañar” ne estas kutima, kaj devenas de “caña”, kiun oni kutime tradukas per kano, sed kiu ankaŭ povas signifi tigon. Li tradukis do per “la tritiko kaniĝas”, kio ne havas sencon, ĉar la vera signifo estas ke en tiu tempo la tritiko kreas aŭ fortigas sian tigon. Mi uzis do la esprimon “tritiko tigiĝas”. Ne temas pri grava afero en la daŭro de la poemo, sed sufiĉe signifa por ke mi havu konfidon ke almenaŭ en unu detalo mia versio estas pli trafa ol la alia, eĉ se eble ankaŭ ne tute ekzakta.

Alia vortelekto kiu igas mian version pli laŭlitere adekvata ne estis evidenta por mi en tiu momento, sed nun mi povas atentigi pri ĝi, kaj tiel mi alvenas al la vera kerno de la poemo. Nome, la apero de tiuj  ĉi tradukoj en Beletra Almanako ŝuldiĝas al la lastnumera publikigo de studo pri tiu romanco. Ĝi estis origine prelego kiun nia samideano José María Salguero (konata kiel Kani), instruisto pri literaturo en ekstremadura mezlernejo, prezentis en la lasta hispana kongreso en Zaragozo. Mi jam menciis ĝin en tiu ĉi blogo kiam mi faris resumon de la renkonto, en la hispana, kaj vi povas ĝin spekti kaj aŭskulti en video en la kanalo de HEF.

Per la titolo “La romanco de la prizonulo: enigmoj kaj interpretoj”, Kani studas la diversajn tavolojn de interpretado de tiu romanco. Li malkovras ke la supozo ke temas pri simpla deklamado de poemo fare de kamparana trobadoro eble estas tro naiva, kaj ke ĝi kaŝas diversajn tavolojn, simbolajn kaj intelektajn, kiuj povas supozigi pli altan nivelon de kreivo. La prelego-artikolo estas ja tre interesa kaj spektinda-leginda, eĉ se fojfoje mi emas suspekti ke la konkludoj povas alveni tro malproksimen, kaj ke foje “unu pipo estas ja unu pipo”. Sed tion vi mem pricerbumu.

Ĉiukaze, kiel mi diris, Kani atentigis ke la apero de du birdospecioj en la poemo ne estas hazarda. Kantas kalandro aŭ alaŭdo (calandria) kaj respondas najtingal’. Mi povis respekti tiun elekton pro la menciita ŝanĝo de la vokalo, dum De Diego tion malrespektis kaj inversigis (kantas najtingalo, kaj respondas oriol’). Laŭ Kani la elekto tamen gravis al la mezepokaj oreloj, ĉar akorde kun poeziaj konvencioj, ambaŭ birdoj reprezentis diversajn seksojn, kaj du amalirojn: fidelan inan alaŭdon kaj perfidan iĉan najtingalon.

Tiuj konvencioj estas malpli evidentaj por nuntempuloj, kiuj tamen rekonas diferencon en la hispana pro la malsama gramatika genro de la vortoj en tiu lingvo, sed kiuj malhavas tiun rimedon en la transportado al Esperanto. Cetere, kiel estas konate, tiun problemon diversaj poetoj trafis ankaŭ en la tradukado de la fama poemo de Heine pri la pinarbo kaj la palmo, kiun vi povas trovi en pluraj versioj en tiu ĉi paĝo. Ties subtonojn en la germana, kun la malsamaj genroj de ambaŭ arbspecioj, ŝajne neniu esperantista poeto, nek Zamenhof nek Kalocsay inter aliaj, sukcesis aŭ provis reliefigi en nia lingvo, dum ĝi estas ofte sentata tradukproblemo en la verŝado en ekz. la anglan, lingvo kiu ankaŭ malhavas tiun distingon en la vorto kaj devas alimaniere elturniĝi.

La “eraron” de De Diego provis nun solvi en tiu numero de Beletra Almanako la poeto Jorge Camacho, kiu rekreas tiun version modifante tiun kaj kelkajn aliajn malgrandajn erojn, surbaze de la komentoj de Kani. Li permesis min enretigi ĝin, kaj do vi povas ĝin legi kaj kompari en tiu ĉi ligilo.

Kani atentigas pri pluraj aliaj enigmoj en la zorga trastudado de la romanco, kiu igas ĝin multe pli profunda ol oni suspektas. Mi do sugestas ke vi legu la eseon, aŭ trankvile spektu la prelegon, ĉar ĝi montriĝas bona ekzemplo pri literatura teorio, samtempe tre facile alirebla. Kaj samtempe la poemon oni povas plu legi kiel eksterordinara specimeno de altnivela literatura popolarto, kiu meritas parkerigon eĉ en Esperanto.

Vi nun havas tri versiojn por elekti.

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Komentoj / Comentarios / Comments (5) | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share



TED, la kontraŭ-scienco

18 Noviembre 2013 21:55

Mi jam verkis plurfoje ĉi tie pri TED, kaj ĝenerale pozitive. Se vi ne legis aŭ ne memoras, temas pri formo de konferencoj, organizitaj en Usono, kiuj traktas tre diversajn temojn, kutime en la avangardo de la scio kaj la evoluado de la socio, sub la slogano “ideoj meritantaj diskonigon”. Kvankam la originala formato estas esprimata ĉiam en la angla, la organizantoj faris konsiderindan penadon por promocii la tradukadon de enhavo, kaj mi mem kunlaboris en la tradukado de kelkaj el ili al Esperanto. Ili kreis markon tiel potencan, ke oni eĉ povis ĝin disetendi per la t.n. TEDx-eventoj, prizorgataj de eksteraj organizataj laŭ la sama modelo, kaj pri kiuj mi ankaŭ parolis en ĉi tiu blogo, pro la partopreno de David de Ugarte en TEDxMadrid per prelego tute elparolita en la internacia lingvo.

Nu, mi tamen neniam estis pelita de tia enorma entuziasmo, kiun oni ofte konstatas ĉirkaŭ tiuj konferencoj. Mi eĉ trovis teĥnologiajn guruojn proponantajn la enkondukon de tiaj prelegoj sisteme kaj devige en la tuta eduka sistemo. Mi konsideris ĝin interesa ilo, sed iom tro inklinita al la nefirmigitaj novaĵoj kaj al la simpligado laŭ modelo de, ni diru, kalifornia socio.

Sed post aŭskultado de serio da tiaj TED-prelegoj pri edukado, mi alvenis al iom pli preciza karakterizado de tiuj konferencoj: TED estas la kontraŭ-scienco, aŭ eble pli ekzakte, la antaŭ-scienco.

Ne temas pri pseŭdoscienco, t.e. la procedo akiri falsajn rezultojn per supozeble sciencaj metodoj. Ne, ĉi tie la konkludoj povas fakte esti validaj, sed la maniero de prezento kaj komunikado iras kontraŭ tio, kion niaj plejaĝuloj lernis por fari el scienco la plej potenca ilo por konakiro.

Specife, antaŭ la plifortiĝo de la scienca metodo, scio estas transdonita tra la prestiĝo de saĝuloj, kiuj per potencaj retorikaj argumentoj kapablis montri la veron sendiskute. Ne ekzistis tiam kontroleblaj referencoj, ne okazis aŭ restis senutila la ripetado de la sperto aŭ la eksperimento (se tio entute ekzistis). Scienco tamen laŭgrade fariĝis pli kolektiva, perdis gravecon la opinio de la guruo, kaj iĝis pli kaj pli necesa la preciza priskribo de la eksperimento, ebligante tiel la kontroladon kaj ripetadon.

Mi kompreneble konscias kiom malproksime tro ofte troviĝas la efektiva praktiko disde tiu simpla kaj idilia priskribo kiun mi proponis. Kvankam mia okupo estas nuntempe for de la esplorado, mi scias ke ne malofte ekzistas trompoj kaj memtrompoj en la eksperimentado aŭ la interpretado de rezultoj, kaj kiom pezas tradicio kaj konformemo. The economist, science goes wrongLastatempe mi legis multajn diskutojn pri aktualaj problemoj de scienco, precipe tiuj ligitaj al la malemo al kontrolado aŭ la neraportado de negativaj rezultoj, al kiuj la lasta ĉefpaĝo de The Economist montras bonan rigardon, kaj pri kiuj oni proponis diversajn eblajn solvojn (1, 2). Sed almenaŭ la bazajn principojn de la scienca metodo oni rigardas plu kiel idealojn.

En kontrasto, ĉe TED, la emfazo troviĝas en tiaj procedoj el kiuj la scienco devus savi nin. La potenco kaj karismo de la preleganto, iliaj retoriko kaj prezento, estas ĝuste tio, kio kreas memorindan TED-prelegon. Ne eblas replikado. Ne eblas kontrolo. Ne mirigas ke la eksplikoj estas ofte troigitaj, kun saltoj en la konkludoj, ju pli spektaklecaj des pli bone.

Nu, por iom konkretigi, mi volas iom rapide komenti la plej frapan el tiuj prelegoj kiuj, kiel mi diris komence, vekis mian atenton kaj spronis min redakti tiun ĉi tekston. Kaj la fajrero venis el asertoj pri lernado de lingvoj kiuj certe fariĝos nekredeblaj al iu ajn esperantisto, eĉ se ili ne tiel evidentas por la anglalingvanoj kutime aŭskultantaj la programon.

En tiu serio pri edukado la plej granda pezo centriĝis en prelego de hindidevena teĥnologo nomata Sugata Mitra, kiu prezentas siajn ideojn pri spontana lernado, danke al kiuj li gajnis la premion kreitan de TED kaj dotitan per 1 miliono da usonaj dolaroj, por novigaj projektoj. Sugata MitraVi povas spekti liajn ideojn en video ĵus esperantigita.

Sugata Mitra prezentas eksperimenton Hole in the Wall, kiu iĝis tre fama en la reto, per kiu li lasis komputilojn je la atingo de infanoj en hindiaj antaŭurboj, sen ajna klarigo, por ke ili povu ilin manipuli sen esti instruataj. Nu, laŭ lia aserto, la infanoj ne nur lernis utiligi la komputilojn, sed eĉ sukcesis lerni la anglan por fariĝi kapablaj ilin programi.

En tiu momento, aŭskultante la guruon, ĉe mi sonis ĉiuj alarmoj, kvankam ŝajnas ke ĉe la aŭskultantaro tio ne okazis. Lerni la anglan solaj?. Post nur malmultaj monatoj? Ĉu li ŝercas? Ne nur tio, li poste komentis ke infanoj en alia klaso instruis al si mem la anglan por memlerni la sekretojn de la DNA-replikado. Nu, mi ne estas fakulo pri la temo, sed, kiel diris David Hume kaj popularigis Carl Sagan: “Eksterordinaraj asertoj postulas eksterordinaran evidentecon.” Kaj mi poste trovis ke mi ne estas sola: iuj spertuloj kritikis la eksperimentojn kaj teoriojn de Mitra, kaj kvankam mi ne povas decidi kiu pravas, formato kiel TED ne permesas tiajn interagojn por serĉi veron laŭ pli scienca metodo. En TED la aŭskultantoj estas ofte portataj de la retoriko, kaj la kritika sento kvazaŭ malaperas.

Ĉi tiu kazo devus sufiĉi por ilustri la problemojn de TED, sed permesu alian ekzemplon de la sama interparolado, ligitan ankaŭ al mia intereso pri la nacioj kaj lingvoj: verkisto defendas la kapablojn de la infano por lerni jam en la panja ventro. Ŝi eĉ asertas ke jam de tiam oni transdonas iujn el la trajtoj kiuj konsistigas la nacian lingvon. Mi bedaŭras, sed, eĉ ne estante sperto, tio ŝajnas al mi tute troigita. Ne nur ĉar mi estas sennaciisma kaj ne kredas je la nacioj. Mi suspektas ke en la eksperimentoj povas ludi memtrompado, trajto tute normala en la homa karaktero, sed kiun la scienca metodo klopodas eviti per strikta kontrolado (kaj permesu ke tion mi montru ĝuste… per TED-prelego). Tion mi diras ĉar mi mem trompiĝis dum la prelego: en unu el la ekzemploj kiujn oni aŭdas en la diskuto, dum kiu oni montras ke la infanoj ploras malsame depende de la lingvo de la patrino, mi trovis ke ja ŝajnis ke la franca infano “ploris en la franca”… ĝis kiam mi rimarkis ke mi miskomprenis, kaj fakte temis pri la germanuleto. Nu, tio ja estas anekdoto, sed ĝi montras la facilecon por iluziiĝo kaj la neceson pri kontroloj, kiujn oni eble ja konsideris en la originala esploro, sed kiuj en TED-prezento malaperas sub tunoj de emocia retoriko.

Oni povus argumenti ke tiuj kritikoj estas same aplikeblaj al ajna kazo en scienca komunikado. Mi koncedas: mi skribis en alia okazo, ke la termino populara scienco estas certasence oksimoro, simile al ekologia konsumado aŭ al militara justico, kaj same necesa. Mi ne postulas ke dokumenta filmo plenigu la ekranon per piedpaĝaj notoj. Sed la problemo estas ke la TED-formato puŝas la personecon super la enhavo. Kiel klare montriĝas per la intervjuo de la granda fizikisto Murray Gell-Mann parolante pri lingvoj (kaj tiun ekzemplon mi elektas parte pro memkritiko, ĉar mi kunlaboris en la Esperanto-traduko… kaj ĉar tiu priskribo aplikas ankaŭ al mi mem)

Mi daŭre aŭskultos TED-prelegojn. Oni ja prezentas foje interesajn ideojn, sed ne provu konvinki min ke ili estas io pli ol interesa spektaklo, al kiu devas esti aplikata tre alta dozo de skeptikismo. Ĝi ne estas scienco, eĉ kiam oni pritraktas sciencajn temojn. Tiu ja estas “ideo meritanta disvastigon”.

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Komentoj / Comentarios / Comments (3) | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share



Revolucia antologio

9 Agosto 2013 19:44

Dum pasinta semajno disvolviĝis en Madrido la kongreso de Sennacieca Asocio Tutmonda. Mi tre kontentas ke oni elektis tiun ĉi urbon, unuafoje en la historio de SAT, kaj nur bedaŭras ke eble anonco pri alta varmo detenis iujn veni al ĝi, kaj do la ĉeesto estis multe malpli granda ol meritis la loko, la programo kaj la organizado. Nur iom pli ol cento da samideanoj aliĝis, kio troviĝas klare sub la nombro adekvata por tia riĉa programo.

Mi mem ne povis partopreni tiom kiom mi estus ŝatinta. Iom koincidaj familiaj cirkonstancoj malhelpis partoprenon en pluraj programeroj. Tamen, la kulturan parton mi grandparte gustumis, kaj eĉ iom rolis en ĝi. Mi do ĉeestis plurajn prelegojn (tradiciajn kaj peĉakuĉajn), partoprenis la koncerton de JoMo (estas mirinde kiel unu homo kapablas disvolvi kaj elsendi tian energion), ĝuis duan version de la spektaklo “Vivu la teatro!” (post simila okazigo en la Hispana Kongreso de Almagro) aŭ spektis filmojn (la mallongan “Mondcivitanoj”, nun spekteblan ankaŭ en la reto, aŭ la SATan “Esperanto”).

Multajn el ili oni filmis, kaj do, kiel tre bone atentigis kaj porpledis nia amiko Liven Dek en laborsesio dum la kongreso, ili ne perdiĝos en la fadanta memoro de la partoprenantoj. Mi esperas iom post iom informi pri la sinsekva apero de la filmetoj, kiujn Miguel jam pretigadas.

La unuajn ekrigardu jam en la SATeH-ejo. Ekzemple la prezento fare de Gary Mickle de la reeldono de Du klasikaĵoj pri Sennaciismo, tre interesaj por renkonti alian vidpunkton pri esperantismo, ne tiom menciata en la ĝenerala fluo de la debatoj en nia movado.

Sed la plej permanentan frukton de la Kongreso povus konsistigi la eldono de revolucia literatura antologio. Poezio: armilo ŝargita per futuroRevolucia en senco strikta, ĉar ĝin formas verkoj el la engaĝita, progresema, plejofte ja politikrevolucia poezio ĉefe el hispania deveno. Ĝin eldonis la asocio SAT-en-Hispanio, kaj la baza kompilinto kaj tradukinto (oni ja povus diri la aŭtoro) estas la iberskola poeto Miguel Fernández.

La libro enhavas pecojn de Federico García Lorca, Rafael Alberti kaj aliaj verkistoj de la t.n. Generacio de 1927, kaj ankaŭ postaj poetoj kiel Miguel Hernández, León Felipe aŭ Gabriel Celaya, el unu el kies versoj estas elprenata la titolo “Poezio: armilo ŝargita per futuro”. Miguel mem deklamis partojn de la libro, en sia kutima verva kaj emociiga stilo, kaj tiun vi certe povos gustumi baldaŭ videe. Dume, oni povas antaŭfrandi ilin profitante la antaŭanoncon kiun li faris dum la pasinta hispana kongreso en Zaragozo.

La verko ja estas impona, kun pluraj centoj da poemoj, kaj klarigaj notoj kaj enkonduko. Mi ne scias ĉu la distribuado estos facila, sed mi rekomendas ke vi ĝin serĉu kaj gustumu.

Fine, mi devas nepre mencii la personan flankon de la kongreso. Estis plezure trovi kaj retrovi novajn kaj malnovajn amikojn. Ĉiukontinentajn (jes ja, alvenis kongresanoj el ekzakte  ĉiuj mondopartoj) kaj ĉiuaĝajn (ja jes, revenis mirindaj veteranoj, sed ankaŭ tre laboremaj kaj agademaj junuloj). Espereble ni trovos novan ŝancon, venontjare en Bretonio. Kaj dume dankon al Pedro, Kani, Miguel kaj la ceteraj, pro la giganta laboro farita.

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Komentoj / Comentarios / Comments (1) | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share



Kiu komprenas la okcidentan politikon en Sirio?

26 Mayo 2013 18:47

Dum tiuj ĉi lastaj tagoj ĉefpaĝis terura novaĵo el la civila milito en Sirio, kie militulo fortiras kaj mordas la koron de malamiko. Kio surprizis iujn en Eŭropo estas ke la aŭtoro de tiu krimo estis unu el la bonuloj. Nome, komandanto de unu el la grupoj apogataj de la okcidentaj potencoj. Ĉu ekzistas iu, kiu tion komprenas?

Eble oni povus diri, ke ĉi tiu estas sovaĝa, nekontrolita unuopulo, ne reprezentanto de la opozicio. Povas esti, sed eĉ se oni forgesas tiun ĉi epizodon, ŝajnas al mi ke la tuta koncerna politiko de Usono kaj Okcidenta Eŭropo, kun la kompliceco de Israelo, aspektas sensencaĵo. Ŝajnas, ke ni lernis nenion de la fiaskoj kaj eraroj de la invado de Irako: la etna purigado, la apero de simile aŭtoritatemaj povoj, la kresko de religiaj maltoleremoj, la ekonomia katastrofo, la socia diseriĝo. La samo okazas en Sirio, kun la apogo de tiuj kiuj devus scii pli bone. La unuan fojon oni povus argumenti pri nescio, nun ne plu.

Ke la solaj kiu profitos el la situacio estos la fundamentistoj, tio estas apenaŭ debatinda. Kaj ne diru al ni, ke temas pri apogo al demokratio: ĉi tiu argumento estas nedefendebla, kiam la ribeluloj estas armitaj de la ĉegolfaj monarkioj, kaj speciale de la registaro de Arabio, la plej subprema reĝimo el la mondo (kaj kiun mi tute rifuzas nomi Saud-Arabion, same kiel mi konsiderus absurde ke Hispanio estus konata kiel Burbona Iberio).

Mi ne volas lekcii homojn, kiuj certe konas pli bone la tutan areon, sed almenaŭ mi povas diri ke neniu devus esti surprizita. Je la komenco de la konflikto mi mem komentis en tiu ĉi blogo pri la graveco de etnismo, kaj antaŭanoncis la danĝerojn de la tiam komenciĝinta konflikto, baziĝinte sur la sperto de similaj situacioj. La duon-monarkia reĝimo de Asad tre certe estas subprema, sed ĝi ne povas esti simple neglektata, sendepende de la komplekseco de siria socio.

Mi ankaŭ ne kuraĝas proponi solvojn, pro la sama kialo, kvankam mi suspektas ke la iniciatoj de la ĉina kaj rusa registaroj estas en ĉi tiu kazo multe pli realismaj ol tiuj el la eŭropanoj, kiuj ŝajne estas gvidataj de la inercio agi simple kiel apogi de la politiko de Usono, dum tiu ĉi simple deziras aserti sian gvidan statuson. En la fino mi suspektas ke ĉio ĉi estas nur grandega ŝakludo, kie ĉefrolas kalkuloj rilate Iranon, petrolon kaj aliajn similajn aspektojn, dum la siria popolo estas ludata kiel nura marioneto.

Iam ni okcidentaj civitanoj devus reagi, kaj klare demandi al niaj gvidantoj: ĉu ne estas alia vojo?

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Comentarios desactivados | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share



Reinvito

29 Abril 2013 19:46

Antaŭ kelkaj monatoj mi jam prelege invitis esperantistojn veni al Hispanio por ĝui la renkontiĝojn okazantajn dum tiu ĉi jaro 2013. Baldaŭ komenciĝos la plej tradicie ligita al Hispana Esperanto-Federacio, la Hispana Kongreso, kaj do mi invitis denove, ĉifoje pli formale, en ties paĝo.

Permesu do ke mi ree insistu tie ĉi: venu al Zaragozo dum tiu ĉi semajnfino: vi certe ĝuos bonan etoson kaj interesan esperantan kulturon. Vi ankoraŭ havas tempon!

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Comentarios desactivados | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share



Ĉu esperantista Papo? Ne, malgraŭ Wikipedia

11 Marzo 2013 19:32

Ni troviĝas nun en unu el la plej ekscitaj periodoj por homoj kiuj ŝatas misterojn, konspirojn, perfidojn, povoludojn, sen neceso legi romanojn… Komenciĝas la konklavo.

Ĵurnaloj komencas pleniĝi per artikoloj sekvantaj la lastajn vetojn, la partiojn, la insidojn. Kompreneble, plejofte temas pri konjektoj, ne multe fidindaj, sed sufiĉe distraj, des pli ke oni imagas ke grupo de 115 maljunaj fraŭliĉoj ne havas multaj okupitaĵojn ol disŝiri unu al alia la haŭton.

En la lasta konklavo, kreiĝis esperoj ke eble esperantista kardinalo povus fariĝi Papo. Eĉ du aperis en iuj prognozoj: Miloslav Vlk, ĉefepiskopo de Prago, kaj Dionigi Tettamanzi, ĉefepiskopo de Milano. Nun la unua estas jam pli ol 80-jara, kaj do perdis ĉiujn eblecojn eĉ voĉdoni, dum la dua ankoraŭ ne atingis tiun aĝon, sed troviĝas tiel proksima ke li estis movita al alia posteno kaj perdis ĉiujn ŝancojn.

Sed antaŭ kelkaj tagoj aperis en hispanlingva komunikilo surpriza novaĵo: unu el la kandidatoj priparolataj scipovas dek unu lingvojn, inter kiuj Esperanton! Malcolm Ranjith, foto de WikipediaMalcolm Ranjith, ĉefepiskopo de Kolombo (Srilanko) ja estas menciata en diversaj artikoloj (1, 2, 3, 4), eĉ se plejmultaj koncedas ke la ŝancoj por azia papo estas ankoraŭ malaltaj.

Sed ĉu li vere estas esperantisto? Estas dubinde ke ĝis nun ni nenion sciis pri tio, des pli venante el lando kun ne forta esperanta movado. Do, mi serĉis la informojn, kaj, jes ja, tiu aserto ja havas fonton: ĝi aperas en Vikipedio! Nu, por esti preciza, en la hispana Vikipedio,  ĉar en neniu alia versio oni mencias tiun esperantistecon. Kaj evidentiĝas ke tiu informo estis enmetita de anonimulo, kiu nur modifis tiun parton de la artikolo.

Kia bedaŭro! Ni ne povas fidi eĉ Vikipedion. Kaj ni devos plu kontentiĝi je apenaŭ du frazoj jen en Pasko jen en Kristnasko el malproksima balkono. Kaj ruĝo, ne verdo, plu restos la koloro de kardinaloj.

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Komentoj / Comentarios / Comments (4) | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share



Eŭropa Kontraŭfaŝisma Manifesto

7 Marzo 2013 19:35

Eblas jam legi rete la version en Esperanto de la ĵuse diskonigita Eŭropa Kontraŭfaŝisma Manifesto. Temas pri iniciato lanĉita je eŭropunia nivelo, sub la elano de la koalicio Syriza, devenanta el lando, Grekio, kie novnazia movado, Ora Tagiĝo, sukcesis enradikiĝi en la politika panoramo, kaj minace antaŭeniras. La Manifesto, kaj la Movado kiun oni organizas ĉirkaŭ ĝi, estis ĝis nun pli diskonigita en Hispanio, kie ĝi prezentiĝis publike antaŭ kelkaj tagoj, en centra madrida kulturcentro (la sama kie ni plurfoje legis pecojn de Donkiĥoto en Esperanto), kaj kun la apogo de kelkaj sufiĉe konataj intelektuloj kaj politikaj aktivuloj.

Mi taksas la iniciaton treege grava. Kiel mi jam plurfoje komentis en tiu ĉi blogo (ekzemple tie ĉi, sed ĉefe en la hispanaj blogeroj), antaŭvidebla konsekvenco de la nuntempa eŭropa ekonomia krizo estos la rifuĝo en la grupon, la kresko de naciismo kaj rasismo, kaj la morala mizero. Logoo de la Kontraufashisma ManifestoEn batalo de ĉiuj kontraŭ ĉiuj, la grupo donas forton, eĉ se longperspektive la rezulto estos katastrofo por la tuta socio. Necesas do pretigi ilojn por haltigi tiujn tendencojn kaj direkti la koleron de la subpremitoj kontraŭ la verajn kulpulojn, kiuj certe ne estas tiuj kiujn novnazioj akuzas. Ke tion oni provas fari eŭropskale des pli dankindas kaj aprobindas, ĉar nur je kontinenta nivelo la agado montros adekvatan forton.

Mi nur havas unu kritikon al la iniciato, almenaŭ al la maniero kiel oni prezentis ĝin en Hispanio: la movado devas esti vere popola, kaj gvidata de la subprematoj mem. Lanĉi ĝin sub la publika bildo de grupo de intelektuloj montriĝos miaopinie grava strategia eraro. Fakte, la granda altiro de la novfaŝismo direktiĝas ĝuste al la plej malalta tavolo de la laboristoj kaj aliaj popolanoj, al kiuj oni promesas protekton en la grupo. En pluraj landoj, estas tiuj subprematoj, kiuj nutras la rangojn de la ekstremdekstraj partioj, en subita ŝanĝo de politika sinteno, eble ĉar ili pensas ke la iamaj progresemaj partioj, sindikatoj kaj movadoj tro fokusiĝis en flankajn alternativajn postulojn, kaj forlasis la lukton por soci-ekonomia justeco. Ili do ne sentos sin speciale reprezentitaj de kontraŭfaŝisma movado, se ili interpretas ke temas pri afero de intelektuloj kaj mezklasanoj.

Ĉiukaze, tiu kritiko direktiĝas nur al la maniero en kiu oni prezentis la movadon en unu aparta lando. Restas tempo por ke la organizota movado alprenu alian bildon, kaj la lastaj provoj en diversaj landoj ŝanĝi la politikan panoramon prezentas multajn ŝancojn por renovigi la politikan panoramon, kaj specife la kontraŭfaŝisman lukton. Mi ne konas la planojn por diskonigi la iniciaton en aliaj urboj, sed mi pensis ke Esperanto ja povas ludi rolon en tiu kunordigo, kaj specife en la havigo al ĝi de tiu popola desuba perspektivo. Jen kial mi proponis tiun tradukon, kiun la retzorgantoj rapide akceptis, kaj jen kial eblas nun eĉ rekte aliĝi al la kampanjo rekte sub tiu esperanta versio. Nur mankas ĝin pli disvastigi. Ĉar se esperantistoj ne emas lukti kontraŭ naziismon, kiu tion farus?

Lingvo / Lengua / Language: en Esperanto | Comentarios desactivados | Autor / Aŭtoro: Tonyo
Bookmark and Share