La dua libro kiun mi volas recenzi tuŝas denove la sciencon kaj la publikan bildon pri ĝi. Sed ne fuĝu: ĝi ankaŭ estas elstara ekzemplo de biografio, temas pri fascina homo, kaj eĉ rilatas al Esperanto! (sed pri tio ĉi lasta, atendu ĝis la fino)

“La plej stranga homo”, tiu estas la titolo de la biografio eldonita antaŭnelonge pri la fizikisto P.A.M. Dirac. La aperon de la biografio mi jam komentis tiam, kaj ĝin pritraktis ankaŭ Luis Guillermo Restrepo. Sed nur nun mi havis la eblecon ĝin legi. Ankaŭ pri Dirac mi jam parolis en aliaj momentoj, ĉar li estas eble unu el la plej klaraj ekzemploj de tiu fenomeno, ke eĉ mezkleraj homoj ne okupiĝantaj pri scienco aŭ teĥniko ne konas homojn kiuj, se ili estus sin dediĉintaj al arto aŭ literaturo, aperus en ĉiuj tekstoj pri kultura historio. Lian ekzemplon mi traktis en alia blogo, kiam mi komparis la reeĥon kiun havis lia morto, kun la pritrakto de la morto de la kinreĝisoro François Truffaut en la hispania ĵurnalo “El País”: tri paĝojn por tiu ĉi lasta en la tago post lia morto, kaj kelkajn pliajn en sekvaj tagoj, dum la morto de Dirac estis menciita en mallonga kaj sensuka nekrologo kelkajn tagojn post lia morto. Kaj tamen, pardonu min kinamantoj, Dirac estas nekompareble pli grava ol Truffaut, kaj estos memorata kiam neniu scios kio estis la Nouvelle Vague (“nova ondo”).

Por iom krude resumi, Dirac estas la homo kiu malkovris la antimaterion, kaj li faris tion nur surbaze de intuicio post la disvolvo de matematikaj ekvacioj ellaboritaj dum la studo de la tiam disvolviĝanta kvantuma meĥaniko, antaŭ ol ili estis trovitaj en la naturo. Liaj kontribuoj en tiu kampo estis multnombraj, kaj ofte frapaj por liaj kolegoj, des pli ke li estis dudekkelkjara kiam ili komencis aperi. Li ankoraŭ estas unu el la homoj kiuj plej junaj ricevis al Nobelpremion.

Lia prestiĝo estis jam tiam grandega inter siaj kolegoj, kaj ankoraŭ nun fizikistoj konsideras lin, kun Einstein kaj Feynman, unu el la plej geniaj sciencistoj de la pasinta jarcento. Por esti justa, ke li apenaŭ estas konata ekster tiu specialista rondo, tio ne estas nur kulpo de la ĝenerala malatento al scienca historio. Granda parto ŝuldiĝas ankaŭ al lia personeco. Fakte, la du aliaj ĵus cititaj fizikistoj estis preskaŭ steluloj. Dirac tamen abomenis publikecon, kaj faris neniom por diskonigi siajn malkovrojn ekster la fakaj rondoj, kaj por montriĝi antaŭ la amasojn.

Ĝuste tiu karaktero de Dirac donas la titolon de la anlalingva biografio: “La plej stranga homo”. Mi ne tute konsentas kun la kvalifiko, ĉar la konkurso estas sendube tre disputata, kaj krome ni suferas la riskon fortikigi la popolan miton ke sciencistoj emas esti malsocietemuloj enfermitaj en sia mondo, sed veras ke Dirac estis tre speciala homo. En la libro oni montras plurajn kazojn de sciencistoj same geniaj, kiaj Bohr aŭ Heisenberg, aŭ Einstein mem, kun tre normalaj kaj foje fascinaj vivoj, sed en la kazo de Dirac la mito estas pravigebla. Li estis malvortema ĝis preskaŭ malespero, malvarma en siaj unuaj personaj kontaktoj, precizega ĉe la respondo. Inter liaj kolegoj cirkulis amaso da anekdotoj, kiujn oni foje suspektas plibeligitaj dum la senfina rakontado. Nur unu ekzemplo, kiun mi speciale ŝatas:

Post prelego en usona universitato, malfermiĝis demandrondo. Unu ĉeestanto stariĝis kaj diris: “Mi ne komprenas la ekvacion tie supre maldekstre”. Ĉiuj rigardis al Dirac, kiu restis silenta. Post longa embarasa silento, la moderanto demandis al Dirac ĉu li deziris respondi. Tiu ĉi komentis: “Ne temis pri demando, sed pri aserto”

Multaj proksimaj amikoj eĉ ne konis kion signifis la sigloj en sia nomo, P.A.M., kaj nur nun oni kutimas nomi lin Paul Dirac. Fakte, li rifuzis la titolon de Siro por ne esti nomata laŭ sia persona nomo.

La konkludo kiun eltiras la aŭtoro de la biografio, Graham Farmelo, estas ke Dirac estis aŭtisto, kaj mi emas konsenti kun li. Mi ne fakas pri tiu ĉi temo, kaj eĉ ne havas rektan sperton kun homoj kun tiuj trajtoj, sed ĝi fascinas min, kaj mi iom legis pri la afero, kaj la karakterizaĵoj de Dirac tute kongruas kun la priskribado pri la homoj suferantaj tiun malsanon. Antaŭ kelkaj monatoj mi menciis en mia alia blogo ĉe Ipernity la libron “La kurioza kazo de la hundo meznokte”, kaj diversaj scenoj ne malaperis el mia kapo kiam mi legis parton de la biografio.

Mi uzis la vorton malsano maleme kaj kursive, ĉar mi rezistas la tenton konsideri tiujn personajn kondiĉojn kiel tian. Fakte, ĝi pleje ŝajnas al mi speco de personeco, kiun kelkaj esploristoj preferas rigardi kiel ekstremon en la kontinuo kiu iras el la absoluta racieco al la nekontrolata emociemo, kaj kiun kelkaj priskribas iel neprecize kaj danĝere kiel ekstreme maskleca cerbo. Mi komprenas ke por la personoj havantaj ĉe si aŭtistan infanon la emocieca sufero devas esti tre granda, sed la ekzemplo de Dirac montras ke oni povas ĝui tre normalan vivon, krom en ekstremaj kazoj.

Pasintece oni konsideris ke la aŭtismon kaŭzis aŭ influis malvarmaj kaj maldorlotemaj patroj (ĉefe patrinoj). Nun oni pensas tute male, ke la patroj reagas malsame kiam ili troviĝas fronte al filo kiu, certe pro kialoj genetikaj aŭ kongenitaj, ne respondas el emocia vidpunkto laŭ la atendita maniero. Kaj tie ni alvenas al la plej intriga parto de la biografio de Dirac: en la malmultaj okazoj en kiuj li parolis pri si mem, li ĉiam kulpigis sian paĉjon pri sia malfeliĉa infaneco, kaj pri la konsekvencoj suferitaj pro la maniero kiel li traktis siajn filojn. Sed el la libro aperas bildo pri la paĉjo, Charles Dirac, kiel persono certe ankaŭ iom stranga, eble ankaŭ mem aŭtisto, sed ne pli malbona ol tiom da aliaj patroj kiuj penas por kaj pro tiel malfacile traktebla filo.

La patriĉo fariĝas kvazaŭ la dua ĉefrolulo de la biografio, kaj la konduka fadeno laŭlonge de la jaroj. Li naskiĝis en Svisio, kaj translokiĝis junaĝe en Britio. Unu el la torturoj ofte priskribitaj de la filo estas ke li, kaj ankaŭ la pli aĝa fraĉjo Felix, estis devigitaj paroli al la paĉjo nur en la franca, kaj do li preferis silenti ol erari (ĉu ne povas esti male, ke li silentemis, kaj ke tio furiozigis la patron, kiu insistis ke li lernu duan lingvon?)

Kaj tie ĉi ni alvenas al la rilato al nia lingvo: Charles Dirac, la patro, estis aktiva esperantisto, kaj tion oni mencias plurfoje en la libro. Unuafoje, konekse kun letero sendita kiam li partoprenis la Universalan Kongreson de Kembriĝo, unu el la malmultaj momentoj kiam li foras el la familio, kaj en kies teksto li montriĝas pli elkora ol tio kion la filo memoris. Li estis dum sia tuta vivo unu el la motoroj de la loka esperantista klubo en Bristolo, kaj tio aperas dise en la verko, eĉ en la mencio pri la ĉeesto de samideanoj dum lia enterigo. Duone grave, duone anekdote, oni rakontas pri alia kaŭzo de la familiaj problemoj: preskaŭ evidentas ke dum multaj jaroj li havis kaŝan aman rilaton kun membro de la esperantista grupo, kaj ke la edzino tion suspektis aŭ malkovris, jam kiam la filo jam estis malproksime.

Eble iuj legantoj de la biografio povas kvazaŭ konfirmi la antaŭjuĝon pri la strangeco ne nur de la sciencistoj, sed ankaŭ de la esperantistoj. Kiel mi jam menciis ankaŭ pri la sciencistoj, tio estus eraro, kaj, kiel vi eble jam legis, ankaŭ pri la esperantistoj mi pensas ke ili ne speciale malnormalas. Dirac patro ankaŭ estis iom stranga, ne malpli pro sia laboregemo kaj avareco, sed kiu ne estas tia? Pli probable li ne sukcesis interrilati kun la edzinjo, kies bildo ne aperas tute favora en la verko, nek kun siaj filiĉjoj (sed ja kun la filinjo). Eble (sed tion mi jam konjektas, ĉar tiuj detaloj ne aperas en la libro) li trovis tiun agrablan lokon en la klubo, kie li faris siajn amikojn. Estus bone se iu britia esperantisto povus esplori pri la tiutempa bristola grupo, kaj tie elserĉi detalojn pri tiama vivo. Tio bele kompletigus la bildon montritan en la verko.

La libro estas vere vere leginda. La biografiisto, la ankaŭ fizikisto Graham Farmelo, faris bonegan laboron, ne nur esplorante la plej detalajn erojn de la vivo kaj karaktero de Paul Dirac, sed ankaŭ eksplikante en malkomplika lingvaĵo la sciencajn malkovrojn, la kuntekton en kiuj ili aperis, kaj la gravecon kiujn ili havis tiutempe kaj aktuale. Li kombinas la plej bonajn trajtojn de la alta scienca popularigo kun la biografia ĝenro. Estos tre malfacile ke ĝi aperos en Esperanto, sed mi esperas ke tiu ĉi mia priskribo povas helpi en la diskonigo kaj la aprecado de tiu kiun ni povus nomi, sen apenaŭa troigo, “la plej genia homo”.

Ĉar dum lastaj tri semajnoj mi estis plejparta malkonektata de la movado, permesu ke miaj unuaj blogeroj utiligu la iom pigran proceduron komenti la somerajn legaĵojn. Mi promesas ne troe trouzi ĝin, sed eble iuj komentoj, kiuj eĉ ne atingas la kategorion de recenzoj, povas vin interesi.

Mi komencu per verko relative konata en ĝia kampo, la kulturhistorio, la libro de Orlando Figes, “La danco de Nataŝa”, kies legadon mi finis dum tiu ĉi somera paŭzo. Mi havis la intencon legi la verkon jam de antaŭ iom da tempo, pro mia delonga interesiĝo pri rusia kulturo, kaj pri la prestiĝo kiun la verko ĝuas en tiu tereno. Nun mi havis la okazon trovi momenton por ĝin tralegi en la originala versio, kaj kvankam min iom dubigis la lasta skandalo, en kiu la aŭtoro estis surprizita (li aŭ lia edzino, en tiu ĉi aparta kazo tio ne multe gravas) aldonante malicajn anonimajn pritaksadojn al verkoj de konkurencaj kolegoj, mi fine decidis ne atenti tiujn personajn mispaŝojn, eĉ se eble riveligajn, kaj koncentriĝi en la enhavon mem.

Ne atendu ĝeneralan taksadon de la verko, ĉar ne pri tio mi vere kompetentas. Oni certe povas trovi komentojn de pli kleraj specialistoj, kaj tian ĝeneralan pritakson mi ja volus ricevi de rusia amiko. Sed mi ne povis rezisti skribi pri du aferoj, la lasta el kiuj probable ne estis pritraktata de plejmultaj kritikistoj (mi verkas tion ĉi ne leginte alies recenzojn)

KULTURO ESTAS POLITIKO

Tiu estas la konkludo kiun eblas eltiri el la legado de la fama libro. Ĝi laŭtitole temas pri kulturo kaj arto, sed vere rilatas ĉefe pri ideoj kaj politiko. Kaj tion mi ne komentas kiel kritikon. La verko bone montras ke kulturo ne estas strukturo super sia epoko, kaj la ideoj nepre evidentigas la rilatojn kiuj ĉefrolas en la socio kie ĝi naskiĝas. Fakte, tiu probable estas unu el la ĉefaj fortaĵoj de la verko: ke ĝi bone eksplikas la kuntekston kaj ideon malantaŭ verkoj kiujn homoj kiel mi, ekster tiu socio kaj en alia tempo, ofte ne kapablas percepti. Tion mi nun eĉ pli rimarkas en literaturaĵoj, kaj mi ne povas ne konfesi ke la iama legado de “Malvivaj animoj” de Gogol estis tute mistera afero por mi, ĝis la konatiĝo kun tiu socia fono pere de la libro de Figes. Pli klare tio evidentiĝas ĉe muziko: mi volonte aŭskultas muzikpecojn de rusiaj komponistoj, sed havis ĝis nun absolute neniun ideon pri la kialoj de la diversaj stiloj kaj strukturoj kiuj ilin naskis. Nur la pura formo restas.

Tiurilate en la libro, specife en tiu interrilato de kulturo kaj politiko, ekzistas du klaraj partoj: la antaŭ- kaj post-revolucia periodoj.

En la unua, la granda fadeno estas la rilato inter la diversaj kurentoj de la rusiaj kulturo kaj idearo, ne nur la jam topikaj eŭropema kaj slavema, sed ankaŭ la diversaj nuancoj en ties sinoj, kaj inter ambaŭ. Tio ŝajnas al mi granda merito de la verko de Figes, ke li ne simpligas tiujn kunpuŝiĝojn, sed ke li montras la multajn nuancojn, fluojn, kompleksecojn de tiu debato, tiel facile simpligita. Mi ne povas prijuĝi la akuratecon de lia vidpunkto (por kio denove necesus specialisto aŭ rusiano), sed ne povas ne rimarki la grandan paralelismon kiun oni povas fari kun similaj debatoj en mia lando, Hispanio. Jam en aliaj okazoj mi rimarkis tiajn similaĵojn en la historio de Rusio kaj Hispanio en la lastaj tri jarcentoj, kaj ankaŭ en tiu ĉi duoninsulo la konfrontiĝo inter modernistoj kaj popolistoj fariĝis granda temo de la evoluo de la lando. Eĉ la napoleonaj militoj ĝuis similan rolon en Hispanio kompare kun Rusio, kaj ekzemple nur duona jardeko disigas la klopodon de puĉo de la rusiaj decembristoj disde la hispania revolucio de Riego. Iom simile, ankaŭ en Hispanio en iu momento literaturistoj kaj kleruloj sin turnis al la kastiliaj kamparanoj por trovi la veran animon de la lando, nur por trovi ke tiuj ĉi apenaŭ konformis al iliaj antaŭjuĝoj kaj ne interesiĝis pri iliaj teorioj (tian idealigon de la vilaĝo fare de urbaj mezklasuloj mi plu trovas ofte nun, kaj eble iam mi komentos pli specife pri tiu kurioza fenomeno)

Nu, mi ne volas tro puŝi la analogion, ĉar tre probable tio ŝuldiĝas al ia leĝo de historio kaj estas pli ĝenerala trajto en la socia disvolviĝo de aliaj teritorioj en la periferio de Eŭropo, sed mi volis almenaŭ ĝin mencii. Kaj tio probable povas montri la malpravon de slavemistoj (kaj de casticistas en Hispanio kaj similaj movadoj en ekz. arabaj landoj), pri la supozata unikeco de siaj respektivaj landoj aŭ regionoj. Bedaŭrinde, Figes ne atentas tiajn similaĵojn kaj foje traktas tiun polemikon kiel apartan trajton de Rusio.

La granda peno por nuancigi la debatojn kaj montri la kompleksecojn, laŭ mia opinio malaperas en la libro kiam oni alvenas al la periodo post la Ruĝa Revolucio. Tie ĉi mi havas la impreson ke por la aŭtoro valoras unu ĉefa regulo: la artisto estas bona nur se kaj kiam ĝi kolizias kun la Ŝtato. Se dum la antaŭa periodo la kulturo estas politiko, en la senco ke ĝi sekvas la ideojn kaj la socian evoluon, nun ĝi rilatas nur kun la politiko, en ĝia plej senpera rilato al la povo. Kaj tie ĉi la aŭtoro prenas partion, klaran partion. Li prenas okcidentecan vidpunkton, kaj perdas la kapablon nuancigi kaj kompreni. Eble temas pri subjektiva taksado, sed eĉ la revoluciema arto nur valoras ĉar ĝi estis poste atakita de la povo, ne pro la veraj meritoj de la intencoj kaj la rezultoj.

Estas bedaŭrinde, ĉar ŝajnas al mi ke tiu ĉi estos la kanono kiu triumfos pri la arto kaj la kulturo de Rusio, almenaŭ ekster tiu ĉi lando mem. Kvazaŭ konfirmo ke la historion verkas la venkintoj.

ĈU NE ESTIS SCIENCO EN RUSIO?

La dua punkto kiun mi volis iom longe pritrakti estas temo kiun mi jam aludis plurfoje en tiu ĉi blogo kaj aliloke: ĉu la scienco ne estas kulturo?

Estas mirinde ke en verko subtitolita “kultura historio de Rusio”, preskaŭ tute forestas la pritrakto de la scienco. Ĉu ne troviĝis scienco en Rusio en tiu periodo? Aŭ, pli verŝajne, ĉu la aŭtoro konsideras ke la scienco ne estas parto de la kulturo? Tio ĉi lasta estas pli verŝajna ekspliko: eĉ post la fama prelego de C.P. Snow, la kulturaj historiistoj konsideras sciencon io aparta afero. Kaj tio estas bedaŭrinde.

Foje ja aperas diversaj mencioj kaj pritraktoj pri sociaj sciencoj: historiografio, geografio, antropologio, literatura kritiko. Kiam tio konvenas por la disvolvo de ideoj, eĉ biologio kaj geologio povas dise roleti. Sed natursciencoj tute forestas.

Kiel eblas ke en tiom dika libro ne aperas la nomo de Mendelejev? En la indekso oni referencas dufoje al la nomo de Lomonosov, sed en unu el la okazoj oni aludas al li kiel poeto. La eksperimentoj de Pavlov estas priskribataj, sed por tuj sekve komenti pri nesciencaj konsekvencoj. Kapitsa (aŭ Kapitza) kaj Saĥarov estas preterpase aludataj en la komento pri sciencfikcia romano. La rolon de Lisenko kaj ties teorioj, apenaŭ skizatan, la aŭtoro baze miskomprenas.

Eĉ pli, scienco kaj teĥniko aperas en kuntekstoj negativaj, kvazaŭ intereso pri ili estus kontraŭmetita al vera spirita disvolvo.

Kaj tamen, studo pri la disvolvo de la scienco kaj la rolo de sciencistoj en Rusio povus multon diri rilate la kulturan kaj ĝenerale la socian progreson de la lando, kaj specife pri tiu dialektiko inter eŭropismo, slavismo, izoliĝemo kaj malfermiteco kiu trakuras la libron.

Ĉu temas pri malkono, ĉu pri rifuzo, ĉu pri malŝato, ĉu pri antaŭjuĝo? Ĉiukaze, ĝis kiam kulturhistoriistoj ne atentos la sciencan disvolvon, iliaj verkoj, eĉ se kleraj kaj analizaj, restos lamaj.

Mi ofte legas en multaj tekstoj priskribantaj aŭ pravigantaj la dominadon de la angla en internaciaj rilatoj, verkitaj de anglalingvanoj, la tezon ke tio ŝuldiĝas al la internaj ecoj de la lingvo, kaj specife al ĝia fleksebleco, kiu permesas la alprenon de eksteraj vortoj, ne atendante la aprobon de ajna Lingva Akademio.

Ion tian oni defendas, laŭ la recenzoj kiujn mi trovis (mi ankoraŭ ne legis la verkon mem), en la nova libro “Globish”, de britia ĵurnalisto Robert McCrum. Tiu termino aludas la uzadon de la angla fare de nedenaskuloj, en kripligita sed efektiva maniero, laŭ la vortumo de francia merkatisto Jean Paul Nerrière, kiun mi jam priskribis antaŭ iom da tempo, kaj kiun mi tiam konsideris kiel ĵargono por nelertuloj. Mi plu pensas la samon, kaj, eĉ pli, mi konstatas ke la nova libro bone bildigas la avantaĝojn esti denaskulo: la vorto pli populariĝos post la nova libro ol pro tiu de la elpensinto de la termino.

Ŝajne, la parolantoj de la angla supozas la Akademiojn tutpovaj institucioj, gardantaj la esencon de la lingvo, kiujn la parolantoj obee sekvas. Kaj do, tio estus unu el la ĉefaj malavantaĝoj de lingvoj kia Esperanto, meĥanika kodo kreata en kabineto kaj paŝtata de gardhundaro, kies celo estas ĝin korseti (vortludo intencita, kaj prunteprenita, kiel antaŭa metaforo, al István)

Evidente, ĉiu esperantoparolanto bone scias ke nia Akademio estas plejofte superflua klubo, kiu apenaŭ kunhavas koheran politikon, kaj kiun preskaŭ ĉiuj parolantoj malatentas, eĉ kaze de konflikto.

Sed tio ne estas propra trajto de nia Akademio. Tute same okazas ĉe la hispana lingvo, kies Reĝa Akademio estas krome multekosta kaj ofte reakcia, ne nur lingve. En la lastaj tagoj, ĝi aperis mokata en la novaĵoj sekve al la diskonigo pri ĝiaj planoj aldoni diversajn vortojn al la oficiala vortaro. Ne pensu ke ili ŝanĝos la signifon de la vorto “matrimonio” (edzeco/edziĝo), kiu plu aludos nur la unuiĝon inter viriĉo kaj virino, eĉ post la laŭleĝiĝo (kaj do la jam kutima novuzado de la vorto) de la samseksaj paroj en Hispanio, Argentino aŭ Meksikurbo. Ne: temas pri la alpreno de vortoj jam delonge uzataj kaj foje ekstermodaj, ĝis la punkto ke la rezulto atingas ridindecon. Nur kiel unu ekzemplo, oni planas oficialigi la vorton “rojillo” (ruĝuleto), kun la signifo: homo kun ideoj modere maldekstremaj, ni diru, iel simile al socialdemokrato. Nu, ĉiu infano aŭ lernanto de la hispana bone kapablas diveni tian signifon, sen neceso krei apartan kvazaŭradikon, kaj do la iniciato pli similas al la klopodo de kadukulo aspekti moderna kaj knabeca ol al serioza pripensado fare de filologoj.

Memevidentas ke la ekzisto de reguligaj institucioj, aŭ la internaj ecoj de la lingvo posedas nenian gravecon en ĝia internacia statuso. Neniu dubas kial la angla elstaras en la mondaj rilatoj kiel lingvo de interkulturo kaj interkomunikado. It’s the economy, stupid!

Finfine, mi enretigis la anglalingvan version de mia artikolo pri la apero de Esperanto en filmoj. Ĝi troviĝas tie ĉi. Se vi trovas erarojn, bv. atentigi min pri ili (mi celas ĉefe lingvajn, sed ankaŭ enhavajn; ne zorgu pri la ligiloj, ĉar mi konscias ke kelkaj ne ĉiam estas alireblaj)

La hispanlingva originalo plu aperas tie ĉi.

En mia antaŭa blogero, mi komentis ke la efikoj de la elmontroj de kolektiva ĝojo kiun kaŭzis la venko de la teamo de Hispanio en la ĵusa Monda Ĉampioneco de Futbalo havos tre mallongan vivon. Tiu sportnutrata naciismo povas ja krei ian surfacan grupan unuiĝon, sed ne provokos veran komunuman senton, fortan kaj daŭran.

Kelkaj hispaniaj ĵurnaloj kaj elparoloj de politikistoj kaj ekonomikistoj sugestis aliajn efikojn. Oni eĉ supozis ke la Interna Produkto de la lando povas kreski kelkajn dekonojn de procento, pro la pligrandigo de la konsumado kaŭzota de eŭforio, kaj pro la supozata alveno de pli da turistoj. Mi skeptikas pri ambaŭ efektoj, kiuj estus pruvo de la fragileco de la hispania ekonomio, se entute ili verus. Demando al eksterhispaniaj amikoj: ĉu vi vere pli emus turismi Hispanie pro la futbala venko?

Sed mi ja antaŭvidas longtempan konsekvencon de la futbala venko, kaj ĝin mi taksas negative: en proksima estonto en Hispanio ĉiuj junuliĉoj penos esti futbalistoj kaj ĉiuj junulinoj celos fariĝi ĵurnalistoj.

Pri la iĉoj (junaj maskloj), ne necesas multe rakonti. Tiu estas jam delonga fenomeno, kiu nun nur pligraviĝos. Fakte, ne nur knaboj volas esti futbalistoj, kio estas nemirinda, sed pli grave, tion volas eĉ iliaj paĉjoj! Min mirigis lastjare, kiam mia filo devis elekti siajn universitatajn studojn, ke surprize alta procento el liaj amikoj, eĉ brilaj studantoj, selektis fakojn rilatajn al sporto, ĝis tia grado ke pluraj ne sukcesis eniri la universitatan karieron pri sporto tie ĉi ekzistanta, sed devis kontentiĝi per subuniversitata varianto. Mi ne ilin kritikas, sed konsideras ion bedaŭrinde kiel socio ke eĉ brilaj lernantoj vidas la sporton kiel la plej facilan manieron socie progresi. Kaj la ĉimonata venko certe pliigos tiun ĉi fenomenon ĉe la knaboj… kaj la patroj.

Rilate la inojn, tio necesigas iom pli longan eksplikon. Antaŭ kelka tempo mi skribis en la blogo pri la t.n. “efekto Letizia”. Tiu estas esprimo aperinta en libro kiun mi tiam recenzis, pri la reciproka malkompreno inter sciencistoj kaj ĵurnalistoj. Li bone eksplikis kiel nuntempe la socian sukceson grandparte difinas la famo. Esti konata en amaskomunikiloj donas klarajn avantaĝojn de socia progreso, kaj foje eĉ de pariĝo kun pova aŭ riĉa kunulo. Mi jam montris tiam kelkajn ekzemplojn pri tio, inter kiuj la plej elstara estis precize la princiniĝo de ĵurnalisto, Letizia Ortiz. Ĝuste post ŝia edziĝo kun la princo Filipo, la intereso por studi ĵurnalismon mirinde kreskis, ĝis tia grado ke la notoj por eniri tiun Fakultaton, kiuj jam estis altaj, fariĝis eĉ pli postulaj.

Antaŭ kelkaj semajnoj mi prognozis en alia artikolo, nur hispanlingva, ke tiu fenomeno malkreskus dum venontaj jaroj. Eĉ se ja ekzistas tiaj eblecoj pri sukcesintaj ĵurnalistoj, oni ankaŭ devas diri ke por la plejmulto de la tiufakaj studentoj, la nestabileco, la subdungeco, la malaltaj salajroj kaj eĉ la senlaboreco estas la plej probabla destino. Do, en epoko de ekonomia malstabileco, mi prognozis ke studentoj denove elektos pli malfacilajn kaj samtempe pli sekurajn karierojn, kaj ke la altiro de ĵurnalismo malpligraviĝos. Mi ankoraŭ pensas ke la unua konkludo plu validas, sed nun mi tre dubas pri la dua.

Kaj pri tio kulpas fenomeno kiun eble vi sekvis dum la futbala ĉampioneco, kaj kiu meritis eĉ du menciojn inter la 30 mejloŝtonoj de la ĉampioneco kiun selektis la konata usona blogo Huffington Post: la amrilato inter ĵurnalistino Sara Carbonero kaj la kapitano de la hispania teamo, la golisto Iker Casillas. Konsiderante ke tiu ĉi estas la rolo plej proksima al princeco kiun oni hodiaŭ povas trovi, mi kuraĝas veti ke venontjare la altiro de la studoj de ĵurnalismo atingos la nubojn.

Kaj bedaŭrinde tio estos la plej longdaŭra efiko de la futbala ĉampioneco en Hispanio. Post la “fenomeno Letizia” regos la “fenomeno Sara Carbonero”.

Dum pasintaj tagoj mi ricevis gratulojn kaj bondezirojn el diversaj partoj de la mondo, fare de esperantistoj kaj aliaj amikoj. Mi tre dankas la elmontron de amikeco, eĉ se mi nenion faris por ilin meriti. Ĉar ili temis pri afero en kiu mi ne intervenis kaj kiun mi apenaŭ atentas: la venko de la hispania teamo en la Monda Ĉampioneco de Futbalo. Mi ne tre interesiĝas pri sporto, kaj specife pri futbalo, kaj ne havas naciistajn sentojn, des malpli tiujn rilatajn al simboloj kaj supozeblaj reprezentiĝoj per neelektitaj junuloj.

Mi denove ripetas miajn dankojn, kaj ne vidu en tiu komento ian disdegnon. Fakte, mi ne estas imuna al la ĝojo ĉirkaŭ mi, kaj mi tre kontentas ke miaj amikoj kaj familianoj sentas feliĉon pro venko kiun ili konsideras ankaŭ sia.

Denove konstateblas kiel rekta kaj facila estas la sento pri patriotismo, kaj la grupemaj instinktoj de la homoj. Mi supozas ke temas pri io tre profunda en homa psikologio, kaj do io pri kio sennaciistoj devas kalkuli en siaj streboj.

Samtempe, mi ja konstatas ke ĉikaze la sento ne estis absolute negativa, tute ne. Mi estas ĝenerale tre kritika pri naciismo, pri la sento de apartiĝo, pri la svingado de naciaj flagoj, pri la kontraŭo al aliaj grupoj. Sed ĉikaze mi tute povis elteni kaj eĉ akcepti la manifestiĝojn de tiaj sentoj post la fino de la Ĉampioneco.

Se vi legas tion ĉi ekster Hispanio, eble vi spektis televide aŭ legis ĵurnale pri ĉio ĉi. La lastan matĉon spektis televide rekorda nombro da hispanianoj. Iu blogisto organizis specialan projekton por publikigi fotojn de malplenaj stratoj, kiun mi mem kontribuis. Post la fino la fenomeno estis mala, kun amaso de homoj en stratoj (kaj fontanoj) en ĉiuj urboj de la lando. La postan tagon la teamon ricevis centoj da miloj da madridanoj en amasa parado. Mi spektis tiun ĉi, preskaŭ hazarde, kaj ĝin fotis (vidu sube).

Kiel dirite, la fenomeno estis elmontro de kolektiva ĝojo, tre facile kontaĝebla. Kaj mi ĉikaze devas agnoski ke temis plejparte pri sana ĝojo. Alkutimiĝinte al agresa naciismo, ekskluda kaj malracia, ĉikaze tiuj trajtoj aperis relative malofte kaj stompite. Ne montriĝis ksenofobio, kaj fakte enmigrintoj kaj turistoj same partoprenis la ĝojon kaj uzis la samajn simbolojn, sen agresemo kaj kun akcepto.

Mi ankaŭ ne notis negativajn sentojn rilate al la internaj naciismoj. Tio estas, kiel oni scias, afero relative tikla en Hispanio, kie la naciaj sentoj estas dividitaj en diversaj landopartoj, kaj kie la patriotismon oni uzas plejofte kontraŭ aliaj civitanoj de la sama ŝtato, kiel mi jam alifoje denoncis. Ĉikaze, en Madrido mi povis noti sintenon relative civilizitan; kiel anekdoto, mi povas rakonti ke dum la parado iuj kataluniaj futbalistoj portis la regionan/nacian flagon, kio eble en aliaj cirkonstancoj estus tute rifuzita, sed kiu estis facile akceptita nun. Mi ne povas juĝi persone, sed ŝajnas ke, aliflanke, manifestiĝis similaj elmontroj de ĝojo en Barcelono aŭ Bilbao, kie en aliaj okazoj tio ne estis okazinta. La tagon antaŭan al la fina matĉo estis okazinta en Barcelono grandega naciisma manifestacio, sekve al disputo pri jura agnosko de la statuto de aŭtonomio de Katalunio, sed ŝajnas ke multaj homoj ne dubis partopreni sinsekve la kataluniisman proteston kaj la venkon de teamo teorie reprezentanta la tutan ŝtaton.

Iom nova estis la ofta uzado kaj svingado de la hispania flago. Tiu ĉi ruĝflava simbolo estas plu por multaj ne facile akceptata, ĉar ĝi portas subsentojn negativajn pro la trouzo dum la diktaturo kaj pro la asociiĝo al dekstrema ideologio. Multaj preferas la aŭtonomajn flagojn, aŭ eĉ la trikoloran de la respubliko, kaj certe en Hispanio oni ne kutimis vidi la flagon en individuaj iniciatoj, krom en maniero negativa. Nun la flago aperis multe pli ofte, apud la multe pli uzata tutruĝa ĉemizo.

Nu, kiel vi vidas, mi ne speciale entuziasmas pri la tuta fenomeno, sed ankaŭ ne negativas pri ĝi. Mi supozas ke homoj bezonis motivojn por ĝoji kaj montri ian kolektivan senton, en momentoj en kiuj graviĝanta ekonomia krizo pendas super ni, kaj en kiu ne malprobablas ke aperos signoj de socia disiĝo kaj interbatalo. La sporto havigis parentezon al iom streĉa socia situacio. Sed mi suspektas ke tiu ripozo estos mallonga, kaj ke post la reveno el la feria periodo, la problemoj plu troviĝos tie. Necesus pli profunda kolektiva sento, ne nur flagosvingado, por fronti ilin.

Se mi estus bloginta dum pasintaj du monatoj, pri kio mi estus verkinta? Nu, ja okazis multaj aferoj en tiu ĉi blogopaŭzo.

Ni komencu per la plej elmontrinda: la filmado de raporteto por la hispania ŝtata televido. Pri tio mi havis la okazon rakonti en “Libera Folio”, kaj do ne necesas pluaj detaligoj. Mi ĉefe enmetu tie ĉi la ligon al la registraĵo. Mi aldonu nur, ke la elsendo estis iom tro anekdoteca laŭ mia gusto, sed ĝi havis tre fortan informan efikon: mi tion povis sperti ĉe multaj amikoj kaj konatoj, kiuj min vidis, kaj ankaŭ pro la tre grava kresko de la vizitoj al tiu ĉi retejo en la postaj tagoj.

Pli malpli koincide en la tempo, madridanoj organizis alian tre belan utiligon de Esperanto: omaĝon al poeto tre popola en Hispanio, sed, ŝajnas al mi, malmulte konata ekster ties landlimoj, kiu mortis tragike en karcero tuj post la hispana milito, kaj kies centan datrevenon ni celebras dum tiu ĉi jaro: Miguel Hernández. Oni ne konfuzu lin kun la preskaŭ samnoma esperanta poeto Miguel Fernández, kiu, koincide, estis lia tradukinto al nia lingvo. Ĝuste li, kun Ana Manero, recitis liajn poeziaĵojn, esperante kaj hispane, dum renkontiĝo kiun ni organizis ĉe monumento dediĉita al la poeto en madrida parko. Mi enmetis kelkajn fotojn en mia spaco de Ipernity, kaj tie ĉi vi povas vidi registraĵon de parto de la celebrado. Tre kortuŝe, kaj eble ripetinde.

Se paroli pri populareco, certe la plej amasa estas la Monda Ĉampioneco pri Futbalo. Eble iuj demandas sin pri ĝia rilato kun Esperanto, sed la plej engaĝitaj esperantistoj aŭ la fidelaj legantoj de la blogo memoros pri la teksto kiun mi verkis jam antaŭ kvar jaroj, prognozante la venkonton de la tiuperioda pokalo. Nome, la ĉampionon decidas UEA, kiam ĝi kunvokas la tiujaran universalan kongreson de Esperanto, tiel ke la lando de la sidejo de la UK ĝenerale fariĝas ĉampiono. Ĉijare, tiu ĉi strikta kriterio estas nesekvebla, ĉar Kubo ne partoprenas la konkuron en Sudafrikio, sed ĉiukaze UEA havas sian voĉon: laŭ la siatempa informo de Osmo Buller, en tiaj okazoj la sidejo de la asocio, nome Nederlando, devus ĉampioni. Ne ĉiuj en UEA konsentas pri tio, kaj en la unuaj tagoj estis konfuzo pri la afero en la retlisto de UEA-membroj, tiel ke kelkaj asertas ke la prognozo validas ankoraŭ en la kazo de Hispanio, malnova kolonia lando kaj prapatrujo de la fratoj Castro. Nur Germanio estas tute nepensebla opcio. Nu, mi tute sekvas la ordonojn de la estraro de la asocio, eĉ se riskante akuzojn de malpatriotismo, kaj jam en la komenco de la ĉampioneco mi publike diskonigis la informon pri la venko de Nederlando por hispanlingva publiko. Multaj en la komenco konsideris tion pura ŝerco, sed kiam la finaj matĉoj alproksimiĝas, la afero ne plu levas tiom da ridetoj.

Malgraŭ populareco de la futbalo, permesu tamen ke mi konsideru pli serioza afero rilate al la Universala Kongreso ĝuste la fakton ke ĝi okazos en hispanamerika lando, kaj ke tio estas okazo por iom impulsi nian lingvon en tiu mondregiono. Pere de Fondaĵo Esperanto, mi provis organizi kampanjon por la sendo de lern- kaj legmaterialo al tiuj landoj. Parton ni jam sendis al la kuba movado, por ke ĝi alvenu antaŭ la UK, malgraŭ nekompreneblaj burokratiaj malfacilaĵoj, sed mi esperas ke ankoraŭ restos emo kaj mono por daŭrigi la kampanjon post la somero. Pri tio mi rakontos tiam.

Alia afero kiun mi devas pritrakti pli detale en la estonto apartenus al la serio “En la papera mondo” kiun mi utiligis dum la lastaj monatoj de la alia blogo (1, 2 kaj 3). Temas pri la alveno, post diversaj iroj kaj revenoj, de la briko, la larĝa libro omaĝe al Humphrey Tonkin, “La arto labori kune”. Ĝi bezonos pli detalan pritrakton, pro la longeco, la nombro kaj la kvalito de la kontribuoj. Mi mem verkis unu artikolon, “Inter laborista edukado kaj kultura alternativo” pri la laborista esperanta movado en Hispanio en la komenco de la pasinta karcento. Mi esperas ĝin enretigi baldaŭ, kaj tiam mi pli detale disvolvos la temon. Ankaŭ aliaj kontribuoj estas komentindaj, sed pri tio ni havas sufiĉe da tempo.

Mi ne forgesu la konkurson “Monato de Vikipedio” en aprilo, kiam oni instigis la kompletigon de kelkaj el la plej gravaj artikoloj kiuj devus aperi en la reta enciklopedio. Mi mem partoprenis kiel ĵuriano, kaj pri la disvolvo de la kampanjo vi povas legi en http://vikipedio.net/.

Estas ankaŭ menciindaj la tre interesaj venontaj eldonoj de SAT, la progreso de la uzo de nia lingvo en la sociaj retoj, la plua subtekstigado de filmoj kaj prelegoj, ktp ktp. Sed ĉio ĉi havos sekvojn en postaj monatoj, kaj do ni ne elĉerpu la temon. Ŝajnas kvazaŭ mi soifus je blogado!

Post pli ol du monatoj sen aktualigo de la blogo, mi revenis!. Mi ja devis ŝanĝi la lokon, la aspekton, la teĥnologion kaj la adreson. La antaŭaj artikoloj estas plu legeblaj tie ĉi, sed la teĥnikistoj devigis min preskaŭ rekomenci el forma vidpunkto. Ne ĉio funkcias cent procente, sed mi esperas ke la formaj plibonigoj alvenos iom post iom, kaj ankaŭ nova enhavo estos disponebla.

Dume, bonvolu aktualigi la adresojn de la blogo, kaj de la aktualigilo, kaj ne hezitu atentigi min se vi trovas ion teĥnike strangan. Dankon!